آموزش لینوکس صفر تا صد – Ubuntu 25

روش یادگیری لینوکس

بسیاری از افراد تصور می‌کنند برای یادگیری لینوکس باید صدها دستور ترمینال را حفظ کنند، اما این تصور صحیح نیست. هدف اصلی یادگیری لینوکس درک نحوه کار سیستم‌عامل، ساختار فایل‌ها، مدیریت منابع و توانایی حل مسئله است. در این آموزش ابتدا مفاهیم پایه را یاد می‌گیرید، سپس نحوه استفاده از محیط گرافیکی Ubuntu 25 را بررسی می‌کنیم و بعد به تدریج وارد ترمینال، مدیریت فایل‌ها، کاربران، سرویس‌ها، شبکه و امنیت خواهیم شد. این روند باعث می‌شود بدون احساس سردرگمی بتوانید ارتباط بین بخش‌های مختلف سیستم را درک کنید. همچنین در طول مقاله هر دستور و ابزار در یک سناریوی واقعی معرفی می‌شود تا علاوه بر حفظ کردن، کاربرد عملی آن را نیز یاد بگیرید. پیشنهاد می‌شود همزمان با مطالعه، تمامی مراحل را روی یک ماشین مجازی یا رایانه شخصی خود اجرا کنید تا تجربه عملی نیز به دست آورید.

ترمینال لینوکس چیست

ترمینال مهم‌ترین ابزار در لینوکس است و تقریباً تمام کاربران حرفه‌ای بخش بزرگی از کارهای خود را از طریق آن انجام می‌دهند. اگرچه Ubuntu 25 دارای محیط گرافیکی کامل است، اما بسیاری از قابلیت‌های مدیریتی، ابزارهای توسعه، تنظیمات پیشرفته و عملیات مربوط به سرورها از طریق خط فرمان سریع‌تر و دقیق‌تر انجام می‌شوند.

ترمینال در حقیقت برنامه‌ای است که امکان ارسال دستور به Shell را فراهم می‌کند و Shell نیز این دستورات را برای Kernel تفسیر و اجرا می‌کند. بسیاری از کاربران تازه‌کار در ابتدا از محیط متنی ترمینال واهمه دارند، اما پس از مدتی متوجه می‌شوند که انجام بسیاری از کارها با چند دستور بسیار سریع‌تر از جستجو در منوهای گرافیکی است. یادگیری صحیح ترمینال پایه ورود به مباحثی مانند مدیریت سرور، DevOps، برنامه‌نویسی، امنیت، Docker و Kubernetes محسوب می‌شود، بنابراین در این بخش با مهم‌ترین مفاهیم آن آشنا خواهید شد.

شناخت مسیر فعلی

در هر لحظه از کار با ترمینال داخل یک دایرکتوری قرار دارید که به آن Current Working Directory گفته می‌شود. بسیاری از دستورات روی فایل‌ها و پوشه‌های موجود در همین مسیر اجرا می‌شوند، بنابراین آگاهی از مکان فعلی اهمیت زیادی دارد. دستور pwd مسیر کامل دایرکتوری جاری را نمایش می‌دهد و یکی از اولین دستوراتی است که هر کاربر لینوکس باید یاد بگیرد. هنگام مدیریت پروژه‌ها یا فایل‌های سیستمی، بررسی مسیر فعلی از بروز اشتباهاتی مانند حذف فایل‌های اشتباه جلوگیری می‌کند.

pwd

پس از اجرای این دستور، مسیر کامل دایرکتوری فعلی نمایش داده می‌شود. اگر خروجی چیزی مانند /home/djh باشد، یعنی هم‌اکنون داخل پوشه خانگی همان کاربر قرار دارید.

نمایش فایل‌ها

برای مشاهده فایل‌ها و پوشه‌های موجود در یک مسیر از دستور ls استفاده می‌شود. این دستور یکی از پرکاربردترین ابزارهای لینوکس است و تقریباً در تمام جلسات کاری مورد استفاده قرار می‌گیرد. با استفاده از گزینه‌های مختلف می‌توان اطلاعات بیشتری مانند اندازه فایل، مجوزها، مالک، تاریخ ایجاد و فایل‌های مخفی را نیز مشاهده کرد. آشنایی با این گزینه‌ها باعث می‌شود بدون نیاز به محیط گرافیکی بتوانید وضعیت هر پوشه را بررسی کنید.

ls
ls -l
ls -a
ls -lh

گزینه -l اطلاعات کامل فایل‌ها را نمایش می‌دهد، -a فایل‌های مخفی را نیز نشان می‌دهد و -h اندازه فایل‌ها را به صورت خواناتر مانند MB یا GB نمایش می‌دهد. ترکیب این گزینه‌ها در مدیریت فایل‌ها بسیار رایج است.

تغییر دایرکتوری

جابه‌جایی بین پوشه‌ها با دستور cd انجام می‌شود. این دستور پایه بسیاری از عملیات لینوکس است زیرا قبل از اجرای اکثر دستورات باید وارد مسیر مناسب شوید. لینوکس از مسیرهای مطلق و نسبی پشتیبانی می‌کند و هر دو روش در پروژه‌های واقعی کاربرد فراوانی دارند. همچنین چند میانبر مهم برای بازگشت به پوشه خانگی یا دایرکتوری قبلی وجود دارد که سرعت کار با ترمینال را افزایش می‌دهند.

cd Documents
cd ..
cd ~
cd /etc
cd -

استفاده از .. یک سطح به عقب بازمی‌گردد، ~ پوشه خانگی کاربر را باز می‌کند و - آخرین مسیر بازدید شده را دوباره فعال می‌کند. این میانبرها تقریباً توسط تمام کاربران حرفه‌ای استفاده می‌شوند.

ساخت فایل و پوشه

یکی از اولین مهارت‌هایی که باید یاد بگیرید ایجاد فایل‌ها و دایرکتوری‌های جدید است. دستور mkdir برای ساخت پوشه و دستور touch برای ایجاد فایل خالی استفاده می‌شود. این ابزارها علاوه بر ایجاد فایل، در بسیاری از اسکریپت‌ها، پروژه‌های برنامه‌نویسی و تنظیمات سیستمی نیز کاربرد دارند. بهتر است از همان ابتدا ساختار پروژه‌های خود را با استفاده از این دستورات مدیریت کنید تا وابسته به محیط گرافیکی نباشید.

mkdir Project
mkdir Images
touch notes.txt
touch config.conf

در مثال بالا دو پوشه و دو فایل جدید ایجاد می‌شوند. اگر فایل از قبل وجود داشته باشد، دستور touch تنها زمان آخرین دسترسی آن را به‌روزرسانی می‌کند و فایل حذف یا بازنویسی نمی‌شود.

کپی و انتقال

مدیریت فایل‌ها بدون دستورات کپی و انتقال تقریباً غیرممکن است. دستور cp فایل یا پوشه را کپی می‌کند و دستور mv برای انتقال یا تغییر نام فایل‌ها استفاده می‌شود. این ابزارها در مدیریت پروژه‌ها، تهیه نسخه پشتیبان و سازماندهی فایل‌ها نقش بسیار مهمی دارند. در بسیاری از مواقع کاربران حرفه‌ای به جای استفاده از File Manager تنها با همین دو دستور صدها فایل را مدیریت می‌کنند.

cp file.txt backup.txt
cp -r Project ProjectBackup
mv file.txt Documents/
mv old.txt new.txt

گزینه -r برای کپی پوشه‌ها به همراه تمام زیرشاخه‌ها استفاده می‌شود. همچنین دستور mv علاوه بر انتقال فایل، برای تغییر نام آن نیز کاربرد دارد.

حذف فایل‌ها

حذف فایل‌ها در لینوکس با دستور rm انجام می‌شود و برخلاف بسیاری از محیط‌های گرافیکی، فایل حذف‌شده معمولاً به سطل بازیافت منتقل نمی‌شود. به همین دلیل باید هنگام استفاده از این دستور دقت زیادی داشته باشید. برای حذف پوشه‌ها نیز می‌توان از گزینه بازگشتی استفاده کرد، اما اجرای اشتباه آن ممکن است حجم زیادی از اطلاعات را حذف کند. کاربران حرفه‌ای معمولاً قبل از حذف، مسیر فعلی را با دستور pwd و محتویات پوشه را با ls بررسی می‌کنند تا از بروز اشتباه جلوگیری شود.

rm file.txt
rm -r Project
rm -rf Temp

گزینه -r حذف بازگشتی پوشه‌ها را فعال می‌کند و -f بدون دریافت تأیید عملیات را انجام می‌دهد. این گزینه بسیار قدرتمند است و باید با احتیاط استفاده شود.

مشاهده فایل متنی

یکی از رایج‌ترین کارهایی که در لینوکس انجام می‌دهید مشاهده محتوای فایل‌های متنی است. فایل‌های تنظیمات سیستم، گزارش‌های خطا، اسکریپت‌ها، فایل‌های لاگ و بسیاری از فایل‌های برنامه‌ها همگی به صورت متنی ذخیره می‌شوند. لینوکس ابزارهای متنوعی برای مشاهده این فایل‌ها ارائه می‌دهد که هر کدام برای سناریوی خاصی مناسب هستند. برخی دستورات کل فایل را نمایش می‌دهند، برخی تنها ابتدای فایل را نشان می‌دهند و برخی امکان پیمایش فایل‌های بسیار بزرگ را فراهم می‌کنند. آشنایی با این ابزارها باعث می‌شود بدون نیاز به محیط گرافیکی تقریباً هر فایل متنی را بررسی کنید.

cat file.txt
less file.txt
more file.txt
head file.txt
tail file.txt

دستور cat کل فایل را نمایش می‌دهد، less امکان جابه‌جایی داخل فایل‌های بزرگ را فراهم می‌کند، head ابتدای فایل و tail انتهای فایل را نمایش می‌دهد. در محیط‌های سروری، استفاده از less و tail بسیار رایج‌تر از cat است زیرا حجم فایل‌های لاگ معمولاً بسیار زیاد است.

ویرایش فایل‌ها

مدیران سیستم و برنامه‌نویسان تقریباً هر روز فایل‌های متنی را ویرایش می‌کنند. لینوکس ویرایشگرهای مختلفی در اختیار کاربران قرار می‌دهد که هر کدام مزایا و کاربردهای خاص خود را دارند. Nano ساده‌ترین گزینه برای کاربران مبتدی است و تقریباً تمام دستورات مهم آن در پایین صفحه نمایش داده می‌شود. در مقابل، Vim یکی از قدرتمندترین ویرایشگرهای متن جهان محسوب می‌شود و امکانات بسیار گسترده‌ای برای توسعه نرم‌افزار و مدیریت سیستم ارائه می‌دهد. اگر تازه یادگیری لینوکس را آغاز کرده‌اید، پیشنهاد می‌شود ابتدا Nano را یاد بگیرید و پس از تسلط بر مفاهیم پایه به سراغ Vim بروید.

کار با Nano

Nano یکی از بهترین انتخاب‌ها برای شروع یادگیری ویرایش فایل‌های متنی است. رابط کاربری ساده، میانبرهای قابل مشاهده و عدم نیاز به یادگیری حالت‌های مختلف باعث شده است که اکثر کاربران تازه‌کار ابتدا با این ویرایشگر کار کنند. بسیاری از فایل‌های تنظیمات لینوکس را می‌توان به راحتی با Nano باز کرد، تغییر داد و ذخیره نمود. پس از ایجاد تغییرات کافی است فایل را ذخیره کرده و در صورت نیاز سرویس مربوطه را مجدداً راه‌اندازی کنید تا تنظیمات جدید اعمال شوند.

nano file.txt
nano /etc/hosts
nano ~/.bashrc

برای ذخیره فایل معمولاً از کلیدهای Ctrl + O و برای خروج از برنامه از Ctrl + X استفاده می‌شود. این میانبرها در پایین صفحه نیز نمایش داده می‌شوند و به راحتی قابل یادگیری هستند.

ویرایش با Vim

Vim یک ویرایشگر حرفه‌ای است که تقریباً روی تمام توزیع‌های لینوکس و بسیاری از سرورها نصب شده است. این برنامه از حالت‌های مختلف مانند Normal، Insert و Command استفاده می‌کند و به همین دلیل ممکن است در ابتدا کمی پیچیده به نظر برسد. با این حال پس از یادگیری، سرعت و دقت بسیار بالایی در ویرایش فایل‌ها فراهم می‌کند. بسیاری از مدیران سیستم، توسعه‌دهندگان کرنل لینوکس و برنامه‌نویسان حرفه‌ای Vim را به عنوان ابزار اصلی خود انتخاب می‌کنند زیرا تقریباً بدون نیاز به ماوس می‌توان تمام عملیات را انجام داد.

vim file.txt

پس از باز شدن فایل، با فشردن کلید i وارد حالت Insert می‌شوید و می‌توانید متن را ویرایش کنید. برای خروج از این حالت کلید Esc را فشار دهید و سپس با دستور :wq فایل را ذخیره کرده و خارج شوید. اگر قصد خروج بدون ذخیره را دارید، از دستور :q! استفاده کنید.

جستجوی فایل

در سیستم‌هایی که هزاران فایل و پوشه دارند، پیدا کردن اطلاعات بدون ابزارهای جستجو دشوار خواهد بود. لینوکس چندین ابزار قدرتمند برای یافتن فایل‌ها ارائه می‌دهد که مهم‌ترین آن‌ها دستور find است. این ابزار می‌تواند بر اساس نام فایل، نوع فایل، اندازه، تاریخ ایجاد، مجوزها و ده‌ها معیار دیگر جستجو انجام دهد. یادگیری find یکی از مهارت‌های ضروری مدیران سیستم محسوب می‌شود زیرا در عیب‌یابی، مدیریت فایل‌ها و خودکارسازی وظایف کاربرد فراوانی دارد.

find . -name "*.txt"
find /home -name "config*"
find /var -type f

در مثال اول تمام فایل‌های متنی در مسیر فعلی جستجو می‌شوند. در مثال دوم فایل‌هایی که نام آن‌ها با config آغاز می‌شود پیدا خواهند شد و در مثال سوم تمام فایل‌های موجود در مسیر /var نمایش داده می‌شوند.

جستجوی متن

گاهی لازم نیست فایل خاصی را پیدا کنید، بلکه می‌خواهید یک عبارت یا کلمه را در میان هزاران فایل جستجو کنید. ابزار grep دقیقاً برای همین منظور طراحی شده است و یکی از پرکاربردترین دستورات لینوکس به شمار می‌رود. مدیران سیستم از grep برای بررسی فایل‌های لاگ، یافتن تنظیمات خاص، تحلیل خروجی برنامه‌ها و حتی ترکیب آن با سایر دستورات استفاده می‌کنند. قدرت اصلی grep زمانی مشخص می‌شود که با Pipe و سایر ابزارهای خط فرمان ترکیب شود.

grep "error" log.txt
grep -i "ubuntu" file.txt
grep -r "Listen" /etc

گزینه -i بزرگی و کوچکی حروف را نادیده می‌گیرد و گزینه -r جستجو را به صورت بازگشتی در تمام زیرپوشه‌ها انجام می‌دهد. این قابلیت در بررسی فایل‌های تنظیمات و لاگ‌های بزرگ بسیار مفید است.

تغییر مجوزها

برای تغییر سطح دسترسی فایل‌ها از دستور chmod استفاده می‌شود. این دستور به دو روش نمادین و عددی قابل استفاده است، اما روش عددی به دلیل سرعت و سادگی بیشتر در بین مدیران سیستم رایج‌تر است. هنگام تغییر مجوزها باید دقت کنید که سطح دسترسی بیش از حد باز نباشد، زیرا ممکن است باعث ایجاد مشکلات امنیتی شود. همچنین برخی فایل‌های سیستمی دارای مجوزهای خاصی هستند و تغییر آن‌ها می‌تواند عملکرد سیستم را مختل کند. بنابراین همیشه قبل از اعمال تغییرات از نقش هر فایل اطمینان حاصل کنید.

chmod 755 script.sh
chmod 644 file.txt
chmod +x install.sh
chmod -w notes.txt

مجوز 755 معمولاً برای فایل‌های اجرایی و اسکریپت‌ها استفاده می‌شود، در حالی که 644 برای فایل‌های متنی و تنظیمات بسیار رایج است. گزینه +x فایل را قابل اجرا می‌کند و -w اجازه نوشتن را حذف می‌کند.

مالک فایل

هر فایل در لینوکس دارای یک مالک و یک گروه است. مالک معمولاً کاربری است که فایل را ایجاد کرده و گروه نیز مجموعه‌ای از کاربران با سطح دسترسی مشترک را مشخص می‌کند. در بسیاری از پروژه‌های تیمی، چندین کاربر عضو یک گروه هستند و می‌توانند روی فایل‌های مشترک کار کنند، بدون اینکه به تمام فایل‌های سیستم دسترسی داشته باشند. مدیریت صحیح مالکیت فایل‌ها یکی از مهم‌ترین وظایف مدیر سیستم است و از بروز مشکلات امنیتی جلوگیری می‌کند.

chown ali file.txt
chown ali:developers app.conf
chgrp developers app.conf

دستور chown مالک فایل را تغییر می‌دهد و در صورت نیاز می‌تواند گروه را نیز همزمان تغییر دهد. دستور chgrp تنها گروه فایل را تغییر می‌دهد و زمانی کاربرد دارد که مالک همان کاربر باقی بماند.

کاربر Root

کاربر Root قدرتمندترین حساب کاربری لینوکس است و تقریباً هیچ محدودیتی در دسترسی به فایل‌ها و تنظیمات سیستم ندارد. حذف فایل‌های سیستمی، نصب نرم‌افزارها، تغییر تنظیمات هسته و مدیریت کاربران همگی توسط Root انجام می‌شوند. به همین دلیل استفاده روزمره از این حساب توصیه نمی‌شود، زیرا یک اشتباه کوچک می‌تواند به از کار افتادن سیستم منجر شود.

در Ubuntu به جای ورود مستقیم به Root معمولاً از دستور sudo استفاده می‌شود که امنیت بیشتری ایجاد می‌کند و تمامی عملیات مدیریتی را ثبت می‌کند.

استفاده از sudo

دستور sudo به کاربران مجاز اجازه می‌دهد یک دستور را با سطح دسترسی مدیریتی اجرا کنند. این روش نسبت به ورود مستقیم به حساب Root بسیار امن‌تر است زیرا تنها همان دستور با مجوز بالا اجرا می‌شود و پس از پایان عملیات، کاربر به سطح دسترسی عادی بازمی‌گردد. تقریباً تمام آموزش‌های Ubuntu از sudo استفاده می‌کنند و شما نیز در ادامه این مقاله بارها با آن مواجه خواهید شد.

sudo apt update
sudo apt upgrade
sudo reboot
sudo systemctl restart ssh

پس از اولین اجرای sudo معمولاً رمز عبور کاربر درخواست می‌شود. تا زمانی که نشست کاری فعال باشد، نیازی به وارد کردن مجدد رمز برای هر دستور نخواهد بود.

مدیریت کاربران

ایجاد و حذف کاربران یکی از وظایف رایج مدیران سیستم است. هنگام اضافه کردن کاربر جدید معمولاً یک پوشه خانگی، شناسه کاربری و تنظیمات اولیه نیز ایجاد می‌شود. در محیط‌های سازمانی ممکن است ده‌ها یا حتی صدها کاربر روی یک سرور فعالیت کنند، بنابراین مدیریت صحیح حساب‌های کاربری اهمیت بسیار زیادی دارد. علاوه بر ایجاد کاربر، تغییر رمز عبور، قفل کردن حساب و حذف کاربران نیز از عملیات متداول مدیریتی محسوب می‌شوند.

sudo adduser ali
sudo passwd ali
sudo usermod -aG sudo ali
sudo userdel ali

دستور adduser کاربر جدید ایجاد می‌کند، passwd رمز عبور را تغییر می‌دهد، usermod کاربر را به گروه جدید اضافه می‌کند و userdel حساب کاربری را حذف می‌کند. هنگام حذف کاربران باید بررسی کنید که فایل‌های مهم آن‌ها قبلاً پشتیبان‌گیری شده باشند.

مدیریت گروه‌ها

گروه‌ها راهکاری برای مدیریت همزمان چندین کاربر هستند. به جای اختصاص مجوز جداگانه به هر کاربر، می‌توان کاربران را عضو یک گروه کرد و سطح دسترسی را به گروه اختصاص داد. این روش در شرکت‌ها، تیم‌های توسعه نرم‌افزار و سرورهای اشتراکی بسیار رایج است. با استفاده صحیح از گروه‌ها می‌توان امنیت سیستم را افزایش داد و مدیریت دسترسی‌ها را بسیار ساده‌تر کرد.

sudo groupadd developers
sudo usermod -aG developers ali
groups ali
id ali

در مثال بالا یک گروه جدید ایجاد می‌شود، کاربر به آن اضافه می‌شود و سپس گروه‌های متعلق به کاربر نمایش داده می‌شوند. دستور id نیز شناسه کاربری، گروه اصلی و گروه‌های فرعی را نمایش می‌دهد.

مدیریت نرم‌افزارها

یکی از تفاوت‌های اساسی لینوکس با بسیاری از سیستم‌عامل‌های دیگر، نحوه نصب و مدیریت نرم‌افزارها است. در لینوکس معمولاً برنامه‌ها از طریق مخازن رسمی سیستم‌عامل نصب می‌شوند و نیازی به جستجوی فایل‌های نصب در وب‌سایت‌های مختلف نیست. این روش علاوه بر افزایش امنیت، باعث می‌شود تمام نرم‌افزارها از یک محل مدیریت شوند و به‌روزرسانی آن‌ها نیز به صورت یکپارچه انجام گیرد. Ubuntu 25 از مدیر بسته APT استفاده می‌کند که یکی از قدرتمندترین و ساده‌ترین سیستم‌های مدیریت بسته در دنیای لینوکس محسوب می‌شود. تقریباً تمام نرم‌افزارهای موردنیاز برنامه‌نویسان، مدیران سیستم، طراحان و کاربران عادی از طریق همین سیستم قابل نصب هستند و در ادامه بارها از آن استفاده خواهیم کرد.

به‌روزرسانی مخازن

قبل از نصب هر نرم‌افزار بهتر است اطلاعات مخازن سیستم را به‌روزرسانی کنید. این کار باعث می‌شود آخرین نسخه فهرست بسته‌ها از سرورهای رسمی دریافت شود و سیستم از جدیدترین نسخه‌های موجود اطلاع داشته باشد. بسیاری از کاربران تازه‌کار این مرحله را نادیده می‌گیرند و در نتیجه هنگام نصب نرم‌افزار با خطاهای مختلف مواجه می‌شوند. اجرای دستور به‌روزرسانی تنها چند ثانیه زمان می‌برد اما یکی از مهم‌ترین عادت‌های هر مدیر سیستم محسوب می‌شود.

sudo apt update

این دستور تنها فهرست بسته‌های موجود را به‌روزرسانی می‌کند و هنوز هیچ نرم‌افزاری نصب یا ارتقا نمی‌یابد. به همین دلیل اجرای آن کاملاً ایمن است و بهتر است قبل از هر نصب یا ارتقای سیستم انجام شود.

ارتقای سیستم

پس از به‌روزرسانی فهرست مخازن، می‌توان نرم‌افزارهای نصب‌شده را به آخرین نسخه ارتقا داد. انجام این کار علاوه بر دریافت قابلیت‌های جدید، مشکلات امنیتی و باگ‌های شناخته‌شده را نیز برطرف می‌کند. در سرورها معمولاً ارتقاها ابتدا در محیط آزمایشی بررسی می‌شوند و سپس روی سیستم اصلی اعمال می‌گردند، اما برای کاربران خانگی به‌روزرسانی منظم سیستم یکی از بهترین روش‌های حفظ امنیت است.

sudo apt upgrade
sudo apt full-upgrade

دستور upgrade بسته‌های موجود را بدون حذف بسته‌های دیگر ارتقا می‌دهد، در حالی که full-upgrade در صورت نیاز می‌تواند بسته‌هایی را حذف یا جایگزین کند تا وابستگی‌ها به درستی مدیریت شوند.

نصب برنامه ها در لینوکس

نصب برنامه‌ها در Ubuntu بسیار ساده است و تنها با یک دستور انجام می‌شود. کافی است نام بسته موردنظر را بدانید تا APT آن را از مخازن رسمی دانلود، بررسی و نصب کند. یکی از مزایای مهم این روش آن است که فایل‌های ناشناس از اینترنت دانلود نمی‌شوند و تمام بسته‌ها قبل از انتشار توسط مخازن رسمی بررسی شده‌اند. این موضوع احتمال آلودگی سیستم به بدافزار را تا حد زیادی کاهش می‌دهد.

sudo apt install git
sudo apt install curl
sudo apt install htop
sudo apt install nginx

در مثال بالا چهار نرم‌افزار پرکاربرد نصب می‌شوند. Git برای مدیریت نسخه، Curl برای ارتباط با سرویس‌های شبکه، Htop برای مشاهده وضعیت سیستم و Nginx به عنوان وب‌سرور استفاده می‌شوند.

حذف نرم‌افزار

گاهی لازم است برنامه‌ای را از سیستم حذف کنید یا فایل‌های تنظیمات آن را نیز پاک نمایید. APT چندین روش برای حذف بسته‌ها ارائه می‌دهد که هر کدام کاربرد متفاوتی دارند. انتخاب روش مناسب باعث می‌شود فضای ذخیره‌سازی آزاد شود و فایل‌های غیرضروری روی سیستم باقی نمانند. همچنین بهتر است پس از حذف نرم‌افزارها، وابستگی‌های بلااستفاده نیز پاک شوند تا سیستم تمیز و بهینه باقی بماند.

sudo apt remove nginx
sudo apt purge nginx
sudo apt autoremove

دستور remove برنامه را حذف می‌کند اما فایل‌های تنظیمات را نگه می‌دارد. دستور purge علاوه بر برنامه، فایل‌های پیکربندی آن را نیز حذف می‌کند و autoremove وابستگی‌هایی را که دیگر موردنیاز نیستند پاک می‌کند.

جستجوی بسته‌ها

اگر نام دقیق یک نرم‌افزار را نمی‌دانید، نیازی به جستجو در اینترنت نیست. مدیر بسته APT امکان جستجو در میان هزاران بسته موجود را فراهم می‌کند و می‌تواند نرم‌افزارهای مرتبط با یک عبارت را نمایش دهد. این قابلیت هنگام نصب ابزارهای جدید یا پیدا کردن جایگزین مناسب برای یک برنامه بسیار مفید است و سرعت کار را افزایش می‌دهد.

apt search docker
apt search mysql
apt search php

خروجی این دستورات فهرستی از بسته‌های مرتبط را نمایش می‌دهد و معمولاً توضیح کوتاهی نیز درباره هر بسته ارائه می‌کند تا بتوانید گزینه مناسب را انتخاب کنید.

نمایش اطلاعات بسته

قبل از نصب یک برنامه بهتر است اطلاعات آن را بررسی کنید. APT می‌تواند نسخه، توضیحات، وابستگی‌ها، حجم دانلود و سایر جزئیات مربوط به هر بسته را نمایش دهد. این اطلاعات به شما کمک می‌کنند تصمیم بگیرید آیا بسته موردنظر همان چیزی است که به دنبال آن هستید یا خیر. مدیران سیستم معمولاً قبل از نصب سرویس‌های مهم این اطلاعات را بررسی می‌کنند تا از سازگاری آن‌ها با پروژه اطمینان حاصل شود.

apt show nginx
apt show git
apt show docker.io

این دستور مشخصات کامل بسته انتخاب‌شده را نمایش می‌دهد و معمولاً شامل نسخه فعلی، توسعه‌دهنده، وابستگی‌ها، حجم نصب و توضیحات فنی است.

نمایش پردازش‌ها

لینوکس ابزارهای متنوعی برای مشاهده پردازش‌های در حال اجرا ارائه می‌دهد. دستور ps اطلاعات پردازش‌ها را به صورت لحظه‌ای نمایش می‌دهد، در حالی که ابزارهایی مانند top و htop وضعیت سیستم را به صورت زنده نمایش می‌دهند. این ابزارها امکان بررسی میزان مصرف CPU، حافظه، زمان اجرا و وضعیت هر پردازش را فراهم می‌کنند و در هنگام شناسایی برنامه‌های پرمصرف یا پردازش‌های معیوب بسیار مفید هستند. استفاده منظم از این ابزارها باعث می‌شود وضعیت سیستم را بهتر درک کنید و در صورت بروز مشکل سریع‌تر علت آن را پیدا کنید.

ps
ps aux
top
htop

دستور ps aux تقریباً تمام پردازش‌های فعال سیستم را نمایش می‌دهد. ابزار top به صورت لحظه‌ای اطلاعات را به‌روزرسانی می‌کند و htop نسخه‌ای گرافیکی‌تر و کاربرپسندتر از top است که در بسیاری از توزیع‌ها قابل نصب است.

پایان پردازش

گاهی یک برنامه متوقف نمی‌شود، منابع زیادی مصرف می‌کند یا دچار خطا شده است. در چنین شرایطی می‌توان پردازش را به صورت دستی متوقف کرد. لینوکس چندین روش برای پایان دادن به پردازش‌ها ارائه می‌دهد که هر کدام برای شرایط خاصی مناسب هستند. بهترین روش این است که ابتدا درخواست پایان عادی ارسال شود و تنها در صورت پاسخ ندادن برنامه از روش‌های اجباری استفاده گردد. این کار از آسیب دیدن فایل‌های در حال استفاده یا از دست رفتن داده‌ها جلوگیری می‌کند.

kill 2451
kill -15 2451
kill -9 2451
pkill firefox

سیگنال 15 درخواست پایان عادی را ارسال می‌کند و در بیشتر مواقع بهترین انتخاب است. سیگنال 9 پردازش را به صورت اجباری متوقف می‌کند و تنها زمانی باید استفاده شود که برنامه به هیچ روشی پاسخ ندهد. دستور pkill نیز بر اساس نام برنامه عمل می‌کند و نیازی به دانستن PID ندارد.

مدیریت سرویس‌ها

ابزار اصلی مدیریت سرویس‌ها در Ubuntu 25 دستور systemctl است. با استفاده از این ابزار می‌توان وضعیت هر سرویس را بررسی کرد، آن را راه‌اندازی یا متوقف نمود و مشخص کرد که هنگام روشن شدن سیستم به صورت خودکار اجرا شود یا خیر. تقریباً تمام سرویس‌های مهم لینوکس مانند SSH، Apache، Nginx، Docker و MySQL از طریق همین ابزار مدیریت می‌شوند. یادگیری systemctl یکی از مهم‌ترین مهارت‌های مدیریت سرور است.

sudo systemctl status ssh
sudo systemctl start ssh
sudo systemctl stop ssh
sudo systemctl restart ssh
sudo systemctl reload nginx

دستور status وضعیت سرویس را نمایش می‌دهد، start سرویس را اجرا می‌کند، stop آن را متوقف می‌سازد و restart برای اعمال تنظیمات جدید یا رفع مشکلات موقت استفاده می‌شود. در برخی سرویس‌ها نیز reload بدون قطع ارتباط کاربران، تنظیمات جدید را بارگذاری می‌کند.

اجرای خودکار سرویس

بسیاری از سرویس‌ها باید پس از هر بار روشن شدن سیستم به صورت خودکار اجرا شوند. برای مثال اگر از SSH یا Nginx استفاده می‌کنید، منطقی نیست پس از هر بوت آن‌ها را به صورت دستی اجرا کنید. Systemd این امکان را فراهم می‌کند که مشخص کنید کدام سرویس‌ها هنگام راه‌اندازی سیستم فعال شوند. همچنین در صورت نیاز می‌توان این قابلیت را غیرفعال کرد تا سرویس تنها در زمان نیاز اجرا شود و منابع سیستم را اشغال نکند.

sudo systemctl enable ssh
sudo systemctl disable ssh
sudo systemctl is-enabled ssh

فعال کردن اجرای خودکار برای سرویس‌های ضروری باعث می‌شود سیستم پس از هر راه‌اندازی بدون نیاز به دخالت کاربر آماده استفاده باشد. با این حال بهتر است تنها سرویس‌هایی را فعال کنید که واقعاً به آن‌ها نیاز دارید.

پایش منابع

برای حفظ عملکرد مناسب سیستم باید مصرف منابع را به صورت منظم بررسی کنید. پردازنده، حافظه، فضای ذخیره‌سازی و بار سیستم از مهم‌ترین شاخص‌هایی هستند که باید تحت نظر باشند. لینوکس ابزارهای متعددی برای این کار در اختیار کاربران قرار می‌دهد و بیشتر آن‌ها به صورت پیش‌فرض نصب شده‌اند. بررسی دوره‌ای این اطلاعات باعث می‌شود مشکلاتی مانند کمبود حافظه، پر شدن فضای دیسک یا پردازش‌های غیرعادی را قبل از ایجاد اختلال شناسایی کنید.

free -h
df -h
du -sh *
uptime

دستور free -h وضعیت حافظه RAM را نمایش می‌دهد، df -h فضای پارتیشن‌ها را بررسی می‌کند، du حجم فایل‌ها و پوشه‌ها را محاسبه می‌کند و uptime مدت زمان روشن بودن سیستم و میزان بار پردازشی را نمایش می‌دهد.

مشاهده تنظیمات شبکه

اولین قدم در عیب‌یابی شبکه، مشاهده وضعیت کارت‌های شبکه و آدرس‌های IP سیستم است. لینوکس ابزارهای قدیمی و جدیدی برای این کار دارد، اما امروزه مجموعه دستورات ip جایگزین ابزارهای قدیمی مانند ifconfig شده است. این ابزار اطلاعات کاملی درباره رابط‌های شبکه، آدرس‌های IPv4 و IPv6، وضعیت اتصال و مسیرهای شبکه نمایش می‌دهد. تقریباً تمام مدیران سیستم از این دستورات برای بررسی سریع وضعیت ارتباط استفاده می‌کنند.

ip addr
ip link
ip route
hostname -I

دستور ip addr اطلاعات کامل رابط‌های شبکه را نمایش می‌دهد، ip route جدول مسیرهای سیستم را نشان می‌دهد و hostname -I آدرس IP سیستم را به صورت ساده نمایش می‌دهد که برای استفاده روزمره بسیار کاربردی است.

بررسی ارتباط شبکه

یکی از رایج‌ترین کارها در مدیریت شبکه بررسی اتصال بین دو سیستم است. ابزار ping بسته‌های کوچکی را به مقصد ارسال کرده و مدت زمان پاسخ را اندازه‌گیری می‌کند. اگر پاسخی دریافت نشود، احتمال وجود مشکل در اتصال، مسیر شبکه یا تنظیمات فایروال وجود دارد. این ابزار ساده اما بسیار کاربردی اولین گزینه برای بررسی مشکلات ارتباطی محسوب می‌شود و تقریباً در تمام سیستم‌عامل‌ها وجود دارد.

ping google.com
ping 8.8.8.8
ping -c 4 ubuntu.com

در مثال آخر گزینه -c تعداد درخواست‌ها را مشخص می‌کند. این روش از اجرای بی‌پایان دستور جلوگیری کرده و برای بررسی سریع وضعیت شبکه مناسب است.

بررسی مسیر ارتباط

گاهی ارتباط با مقصد برقرار نمی‌شود اما مشخص نیست مشکل در کدام بخش شبکه قرار دارد. ابزار traceroute مسیر عبور بسته‌ها را از سیستم شما تا مقصد نمایش می‌دهد و مشخص می‌کند درخواست از چه روترهایی عبور کرده است. این اطلاعات برای مدیران شبکه و شرکت‌های ارائه‌دهنده خدمات اینترنت اهمیت زیادی دارد زیرا محل بروز مشکل را دقیق‌تر مشخص می‌کند. هنگام بررسی سرورهای راه دور نیز این ابزار می‌تواند تأخیر یا قطعی در مسیرهای مختلف را آشکار کند.

traceroute google.com
tracepath google.com

در برخی توزیع‌ها ممکن است traceroute به صورت پیش‌فرض نصب نباشد، اما ابزار tracepath معمولاً در دسترس است و اطلاعات مشابهی ارائه می‌دهد.

بررسی پورت‌ها

بسیاری از سرویس‌های شبکه روی پورت‌های مشخصی اجرا می‌شوند. برای مثال وب‌سرور معمولاً از پورت 80 یا 443 و سرویس SSH از پورت 22 استفاده می‌کند. هنگام عیب‌یابی باید بررسی کنید که آیا سرویس موردنظر واقعاً در حال گوش دادن روی پورت صحیح است یا خیر. ابزار ss جایگزین مدرن netstat محسوب می‌شود و اطلاعات بسیار دقیقی درباره اتصال‌های فعال و پورت‌های باز ارائه می‌دهد.

ss -tuln
ss -tunap
ss -ltn

خروجی این دستورات شامل شماره پورت، نوع پروتکل، وضعیت اتصال و برنامه‌ای است که از آن پورت استفاده می‌کند. این اطلاعات هنگام راه‌اندازی سرویس‌های جدید یا بررسی مشکلات اتصال بسیار مفید هستند.

اتصال با SSH

برای برقراری ارتباط با یک سیستم لینوکسی کافی است نام کاربری و آدرس IP یا نام دامنه آن را بدانید. پس از اتصال، محیط ترمینال سیستم مقصد در اختیار شما قرار می‌گیرد و می‌توانید تقریباً تمام کارهایی را که به صورت محلی انجام می‌دهید از راه دور نیز اجرا کنید. در محیط‌های حرفه‌ای معمولاً به جای رمز عبور از کلیدهای رمزنگاری‌شده استفاده می‌شود که امنیت بسیار بیشتری دارند.

ssh user@192.168.1.10
ssh user@example.com
ssh -p 2222 user@server

اگر سرویس SSH روی پورتی غیر از 22 اجرا شود، با استفاده از گزینه -p می‌توان شماره پورت را مشخص کرد. پس از اولین اتصال، اثر انگشت سرور نمایش داده می‌شود و در صورت تأیید در فایل‌های کاربر ذخیره خواهد شد.

انتقال فایل

علاوه بر اجرای دستورات، SSH امکان انتقال امن فایل‌ها را نیز فراهم می‌کند. ابزار scp یکی از ساده‌ترین روش‌ها برای کپی فایل بین دو سیستم است و از همان پروتکل امن SSH استفاده می‌کند. برای انتقال حجم بالای اطلاعات نیز ابزار rsync انتخاب بهتری است زیرا تنها تغییرات فایل‌ها را منتقل می‌کند و سرعت بالاتری دارد.

scp file.txt user@server:/home/user
scp user@server:/home/user/file.txt .
rsync -av Project/ user@server:/backup

در مثال اول فایل از سیستم محلی به سرور منتقل می‌شود، در مثال دوم فایل از سرور دریافت می‌شود و در مثال سوم کل یک پوشه با استفاده از rsync همگام‌سازی خواهد شد.

مدیریت UFW

UFW رابطی ساده برای مدیریت قوانین فایروال است و بیشتر عملیات تنها با چند دستور انجام می‌شود. قبل از فعال کردن فایروال باید مطمئن شوید که سرویس‌های ضروری مانند SSH مجاز هستند، در غیر این صورت ممکن است ارتباط خود با سرور را از دست بدهید. پس از پیکربندی صحیح، UFW یکی از ساده‌ترین و امن‌ترین روش‌ها برای محافظت از سیستم محسوب می‌شود.

sudo ufw status
sudo ufw enable
sudo ufw allow ssh
sudo ufw allow 80
sudo ufw allow 443
sudo ufw deny 23

این دستورات وضعیت فایروال را نمایش می‌دهند، آن را فعال می‌کنند و دسترسی به سرویس‌های SSH، HTTP و HTTPS را مجاز می‌سازند. همچنین پورت 23 که مربوط به Telnet است مسدود می‌شود، زیرا این پروتکل قدیمی از نظر امنیتی توصیه نمی‌شود.

بررسی Shell فعال

لینوکس از Shellهای مختلفی مانند Bash، Zsh، Fish و Dash پشتیبانی می‌کند، اما Bash همچنان رایج‌ترین گزینه در بیشتر توزیع‌ها از جمله Ubuntu است. قبل از شروع برنامه‌نویسی Shell بهتر است بررسی کنید که کدام Shell برای حساب کاربری شما فعال است. همچنین آشنایی با نسخه Bash نصب‌شده اهمیت دارد زیرا برخی قابلیت‌ها تنها در نسخه‌های جدیدتر در دسترس هستند. دانستن این اطلاعات هنگام مطالعه مستندات یا اجرای اسکریپت‌های آماده بسیار مفید خواهد بود.

echo $SHELL
bash --version
echo $BASH_VERSION

خروجی دستور اول مسیر Shell فعال را نمایش می‌دهد، دستور دوم نسخه کامل Bash را نشان می‌دهد و دستور سوم تنها شماره نسخه Bash در حال اجرا را چاپ می‌کند. اگر از Shell دیگری استفاده می‌کنید، بسیاری از مفاهیم همچنان مشابه خواهند بود، اما ممکن است برخی قابلیت‌ها تفاوت داشته باشند.

ایجاد متغیر

علاوه بر متغیرهای پیش‌فرض، کاربران می‌توانند متغیرهای اختصاصی خود را نیز ایجاد کنند. این متغیرها برای ذخیره مسیرها، نام پروژه‌ها، کلیدهای موقت یا مقادیر موردنیاز اسکریپت‌ها استفاده می‌شوند. اگر متغیر تنها در نشست فعلی تعریف شود، پس از بستن ترمینال از بین خواهد رفت. برای دائمی کردن متغیرها باید آن‌ها را در فایل‌های پیکربندی Shell مانند .bashrc یا .profile قرار داد.

NAME="DJH"
echo $NAME
export PROJECT="LinuxCourse"
echo $PROJECT

در مثال بالا ابتدا یک متغیر محلی ایجاد می‌شود و سپس با استفاده از دستور export متغیری ساخته می‌شود که برنامه‌های اجراشده از همان نشست نیز به آن دسترسی خواهند داشت.

اولین اسکریپت

برای ساخت اولین اسکریپت Bash کافی است یک فایل متنی ایجاد کرده، مسیر اجرای Shell را در ابتدای آن مشخص کنید و سپس دستورات موردنظر را داخل فایل قرار دهید. پس از دادن مجوز اجرا، اسکریپت مانند یک برنامه معمولی قابل اجرا خواهد بود. بهتر است از همان ابتدا اسکریپت‌های کوچک و ساده بنویسید و به تدریج ساختارهای پیشرفته‌تر مانند شرط، حلقه و تابع را به آن اضافه کنید.

#!/bin/bash
echo "Hello Linux"
echo "Welcome to Ubuntu 25"

خط اول که با #! آغاز می‌شود Shebang نام دارد و مشخص می‌کند فایل توسط Bash اجرا شود. دو خط بعدی نیز تنها متن‌هایی را در ترمینال چاپ می‌کنند و ساده‌ترین نمونه یک اسکریپت Bash را تشکیل می‌دهند.

chmod +x hello.sh
./hello.sh

ابتدا فایل با استفاده از دستور chmod قابل اجرا می‌شود و سپس با استفاده از مسیر فعلی اجرا خواهد شد. اگر خروجی مورد انتظار نمایش داده شود، اولین اسکریپت Bash خود را با موفقیت ایجاد کرده‌اید.

ورودی کاربر

بسیاری از اسکریپت‌ها نیاز دارند اطلاعاتی از کاربر دریافت کنند. Bash دستور read را برای این منظور در اختیار قرار می‌دهد و می‌تواند نام، مسیر فایل، شماره نسخه یا هر داده متنی دیگری را دریافت کند. استفاده از ورودی کاربر باعث می‌شود اسکریپت‌ها انعطاف‌پذیرتر باشند و برای شرایط مختلف بدون تغییر کد قابل استفاده شوند.

#!/bin/bash
echo "Enter your name:"
read NAME
echo "Hello $NAME"

در این مثال ابتدا از کاربر درخواست می‌شود نام خود را وارد کند و سپس مقدار واردشده از طریق متغیر NAME در خروجی نمایش داده می‌شود. این مفهوم پایه بسیاری از اسکریپت‌های تعاملی لینوکس است.

شرط‌ها در Bash

شرط‌ها به اسکریپت اجازه می‌دهند بر اساس شرایط مختلف تصمیم‌گیری کند. برای مثال می‌توان بررسی کرد که آیا فایل خاصی وجود دارد، آیا کاربر مدیر سیستم است یا مقدار یک متغیر با مقدار مشخصی برابر است. این قابلیت در خودکارسازی عملیات و نوشتن اسکریپت‌های حرفه‌ای نقش بسیار مهمی دارد و تقریباً در تمام پروژه‌های واقعی مورد استفاده قرار می‌گیرد.

#!/bin/bash
if [ -f test.txt ]; then
echo "File exists"
else
echo "File not found"
fi

این اسکریپت بررسی می‌کند که آیا فایل test.txt وجود دارد یا خیر. در صورت وجود پیام مناسب نمایش داده می‌شود و در غیر این صورت پیام دیگری چاپ خواهد شد. همین ساختار پایه بسیاری از اسکریپت‌های مدیریتی را تشکیل می‌دهد.

حلقه‌های Bash

حلقه‌ها امکان اجرای چندباره یک بخش از کد را فراهم می‌کنند. به کمک آن‌ها می‌توان روی مجموعه‌ای از فایل‌ها عملیات انجام داد، چندین سرور را بررسی کرد یا یک وظیفه را تا زمان برقرار شدن شرط خاصی تکرار نمود. Bash از حلقه‌های مختلفی مانند for و while پشتیبانی می‌کند که هر کدام کاربردهای متفاوتی دارند. یادگیری این ساختارها باعث می‌شود اسکریپت‌های شما بسیار قدرتمندتر و منعطف‌تر شوند.

#!/bin/bash
for FILE in *.txt
do
echo $FILE
done

این اسکریپت تمام فایل‌های متنی موجود در پوشه فعلی را پیدا کرده و نام آن‌ها را یکی‌یکی نمایش می‌دهد. در پروژه‌های واقعی می‌توان به جای چاپ نام فایل، عملیات‌هایی مانند کپی، فشرده‌سازی یا پردازش اطلاعات را روی هر فایل انجام داد.

ذخیره خروجی

به جای مشاهده خروجی در ترمینال می‌توانید آن را داخل فایل ذخیره کنید. این روش برای تهیه گزارش، ثبت نتایج، ذخیره اطلاعات سیستم و ایجاد فایل‌های متنی بسیار کاربردی است. اگر فایل مقصد وجود نداشته باشد ایجاد می‌شود و اگر وجود داشته باشد بسته به عملگر مورد استفاده، یا بازنویسی خواهد شد یا اطلاعات جدید به انتهای آن اضافه می‌شود. آشنایی با تفاوت این دو حالت از اشتباهات رایج کاربران جلوگیری می‌کند.

ls > files.txt
date > report.txt
uname -a > system.txt

عملگر > محتوای فایل مقصد را بازنویسی می‌کند. بنابراین اگر فایل قبلاً وجود داشته باشد، اطلاعات قبلی آن حذف خواهند شد. هنگام ذخیره گزارش‌های مهم بهتر است ابتدا از این موضوع اطمینان حاصل کنید.

افزودن خروجی

در بسیاری از موارد لازم است اطلاعات جدید به انتهای فایل اضافه شوند و محتوای قبلی حفظ شود. برای این کار از عملگر >> استفاده می‌شود. این روش در ثبت گزارش‌ها، فایل‌های لاگ، نتایج مانیتورینگ و تهیه تاریخچه عملیات بسیار رایج است و باعث می‌شود اطلاعات قبلی از بین نروند.

date >> report.txt
uptime >> report.txt
df -h >> report.txt

هر بار اجرای این دستورات اطلاعات جدید را به انتهای فایل اضافه می‌کند. به همین دلیل فایل گزارش به مرور کامل‌تر می‌شود و تاریخچه تغییرات سیستم را در خود نگه می‌دارد.

مدیریت خطاها

برخی برنامه‌ها علاوه بر خروجی عادی، پیام‌های خطا نیز تولید می‌کنند. لینوکس امکان جدا کردن این دو نوع خروجی را فراهم کرده است تا بتوانید خطاها را در فایل مستقلی ذخیره کنید یا آن‌ها را نادیده بگیرید. این قابلیت در اسکریپت‌های حرفه‌ای اهمیت زیادی دارد زیرا بررسی فایل‌های خطا فرآیند عیب‌یابی را بسیار سریع‌تر می‌کند.

find /root 2> errors.txt
find / 2>/dev/null
command > output.txt 2> errors.txt

عدد 2 نشان‌دهنده خروجی خطا یا Standard Error است. فایل /dev/null نیز مقصدی ویژه است که تمام اطلاعات ارسال‌شده به آن دور ریخته می‌شوند و دیگر نمایش داده نخواهند شد.

استفاده از Pipe

با استفاده از عملگر | می‌توان خروجی هر دستور را مستقیماً به دستور بعدی ارسال کرد. این روش برای فیلتر کردن داده‌ها، شمارش خطوط، مرتب‌سازی اطلاعات و استخراج بخش‌های خاص از خروجی بسیار پرکاربرد است. تقریباً تمام مدیران سیستم از ترکیب Pipe با ابزارهایی مانند grep، sort، uniq، wc و awk استفاده می‌کنند.

ls -l | less
ps aux | grep nginx
history | tail
cat file.txt | sort

در مثال‌ها خروجی دستور اول مستقیماً به دستور دوم منتقل می‌شود. این ساختار باعث کاهش استفاده از فایل‌های موقت و افزایش سرعت پردازش اطلاعات خواهد شد.

دستور grep

یکی از پرکاربردترین ابزارهای لینوکس grep است که برای جستجوی متن در فایل‌ها یا خروجی دستورات استفاده می‌شود. تقریباً هر زمان که بخواهید یک عبارت خاص را در میان حجم زیادی از اطلاعات پیدا کنید، grep بهترین گزینه خواهد بود. این ابزار از عبارات منظم نیز پشتیبانی می‌کند و در تحلیل فایل‌های لاگ، پیکربندی سیستم و توسعه نرم‌افزار کاربرد فراوانی دارد.

grep root /etc/passwd
ps aux | grep apache
grep -i error log.txt
grep -r mysql /etc

گزینه -i بزرگی و کوچکی حروف را نادیده می‌گیرد و گزینه -r جستجو را در تمام زیرپوشه‌ها انجام می‌دهد. استفاده از grep همراه Pipe یکی از رایج‌ترین الگوهای کاری در لینوکس است.

زمان‌بندی وظایف

هر کاربر می‌تواند فهرست وظایف زمان‌بندی‌شده خود را در Crontab نگهداری کند. هر خط از این فایل شامل زمان اجرا و دستور موردنظر است. با برنامه‌ریزی صحیح می‌توان بسیاری از عملیات مدیریتی را کاملاً خودکار کرد و نیاز به اجرای دستی دستورات را از بین برد. هنگام تعریف Cron باید دقت کنید مسیر کامل فایل‌ها و برنامه‌ها را مشخص نمایید، زیرا محیط اجرای Cron با ترمینال معمولی تفاوت دارد.

crontab -e
crontab -l
0 2 * * * /home/user/backup.sh
*/10 * * * * /home/user/check.sh

نمونه اول هر روز ساعت دو بامداد اسکریپت پشتیبان‌گیری را اجرا می‌کند. نمونه دوم نیز هر ده دقیقه یک بار اسکریپت بررسی سیستم را اجرا خواهد کرد. این قابلیت پایه بسیاری از سیستم‌های اتوماسیون در لینوکس است.

استفاده از Alias

اگر دستوری را بارها تکرار می‌کنید، می‌توانید برای آن یک نام کوتاه یا Alias تعریف کنید. این قابلیت باعث افزایش سرعت کار با ترمینال می‌شود و احتمال اشتباه تایپی را نیز کاهش می‌دهد. بسیاری از مدیران سیستم مجموعه‌ای از Aliasهای اختصاصی برای مدیریت سریع سرورها، مشاهده وضعیت سیستم و اجرای اسکریپت‌های پرکاربرد ایجاد می‌کنند.

alias ll="ls -lah"
alias update="sudo apt update && sudo apt upgrade"
alias cls="clear"

Aliasها معمولاً در فایل .bashrc ذخیره می‌شوند تا پس از هر بار ورود به سیستم به صورت خودکار در دسترس باشند. استفاده از نام‌های کوتاه و معنادار باعث افزایش بهره‌وری هنگام کار با ترمینال خواهد شد.

نمایش دیسک‌ها

قبل از هرگونه تغییر در فضای ذخیره‌سازی باید وضعیت دیسک‌ها و پارتیشن‌های موجود را بررسی کنید. لینوکس چندین ابزار برای این کار ارائه می‌دهد که اطلاعات دقیقی درباره ظرفیت، نوع پارتیشن، سیستم فایل و محل اتصال نمایش می‌دهند. بررسی این اطلاعات هنگام نصب دیسک جدید، افزایش ظرفیت سرور یا عیب‌یابی مشکلات ذخیره‌سازی اهمیت زیادی دارد و از حذف اشتباه اطلاعات جلوگیری می‌کند.

lsblk
sudo fdisk -l
df -h
blkid

دستور lsblk نمایی درختی از دیسک‌ها و پارتیشن‌ها ارائه می‌دهد. fdisk -l اطلاعات دقیق جدول پارتیشن را نمایش می‌دهد، df -h میزان استفاده از فضای ذخیره‌سازی را نشان می‌دهد و blkid شناسه و نوع سیستم فایل هر پارتیشن را مشخص می‌کند.

ایجاد پارتیشن

در صورت اضافه شدن یک دیسک جدید، ابتدا باید پارتیشن مناسب روی آن ایجاد شود. ابزارهای مختلفی برای این کار وجود دارند که fdisk و parted از رایج‌ترین آن‌ها هستند. انتخاب نوع جدول پارتیشن مانند GPT یا MBR به ظرفیت دیسک، نوع سیستم و سازگاری سخت‌افزار بستگی دارد. امروزه برای بیشتر سیستم‌های جدید استفاده از GPT توصیه می‌شود زیرا از دیسک‌های بزرگ و تعداد بیشتری پارتیشن پشتیبانی می‌کند.

sudo fdisk /dev/sdb
sudo parted /dev/sdb
sudo gdisk /dev/sdb

پس از ایجاد پارتیشن هنوز امکان ذخیره فایل وجود ندارد و باید در مرحله بعد سیستم فایل روی آن ایجاد شود. همچنین قبل از اعمال تغییرات روی دیسک‌های مهم، تهیه نسخه پشتیبان از اطلاعات ضروری است.

ساخت فایل‌سیستم

پارتیشن خام بدون سیستم فایل قابل استفاده نیست. سیستم فایل ساختاری است که نحوه ذخیره، نام‌گذاری، بازیابی و مدیریت فایل‌ها را مشخص می‌کند. لینوکس از فایل‌سیستم‌های متنوعی پشتیبانی می‌کند که هر کدام برای کاربرد خاصی طراحی شده‌اند. انتخاب صحیح فایل‌سیستم می‌تواند روی عملکرد، امنیت و قابلیت بازیابی اطلاعات تأثیر قابل توجهی داشته باشد.

sudo mkfs.ext4 /dev/sdb1
sudo mkfs.xfs /dev/sdb1
sudo mkfs.btrfs /dev/sdb1

در بیشتر رایانه‌های شخصی Ubuntu از ext4 استفاده می‌شود، اما در سرورهای سازمانی ممکن است XFS یا Btrfs انتخاب مناسب‌تری باشد. انتخاب فایل‌سیستم باید بر اساس نیاز پروژه انجام شود.

اتصال پارتیشن

برای استفاده از یک پارتیشن باید آن را به یکی از مسیرهای سیستم متصل یا Mount کنید. پس از اتصال، محتویات پارتیشن از طریق همان مسیر قابل دسترسی خواهند بود. این ویژگی یکی از تفاوت‌های مهم لینوکس با ویندوز است، زیرا در لینوکس همه دستگاه‌های ذخیره‌سازی داخل یک ساختار درختی واحد قرار می‌گیرند و خبری از درایوهای C یا D نیست.

sudo mount /dev/sdb1 /mnt
mount
umount /mnt

دستور mount پارتیشن را متصل می‌کند و umount آن را جدا می‌کند. قبل از جدا کردن یک پارتیشن باید مطمئن شوید هیچ برنامه‌ای در حال استفاده از آن نیست تا از آسیب دیدن اطلاعات جلوگیری شود.

اتصال دائمی

اگر بخواهید یک پارتیشن پس از هر بار روشن شدن سیستم به صورت خودکار متصل شود، باید اطلاعات آن را در فایل /etc/fstab ثبت کنید. این فایل یکی از مهم‌ترین فایل‌های پیکربندی لینوکس است و هرگونه اشتباه در ویرایش آن ممکن است باعث اختلال در فرآیند بوت شود. بنابراین قبل از ذخیره تغییرات باید صحت اطلاعات واردشده را بررسی کنید.

sudo nano /etc/fstab
UUID=xxxx /data ext4 defaults 0 2

استفاده از UUID نسبت به نام دستگاه مانند /dev/sdb1 مطمئن‌تر است، زیرا ممکن است ترتیب شناسایی دیسک‌ها پس از راه‌اندازی مجدد سیستم تغییر کند، اما UUID ثابت باقی می‌ماند.

نصب Docker

Ubuntu یکی از بهترین توزیع‌ها برای استفاده از Docker است و نصب آن تنها با چند دستور انجام می‌شود. اگرچه می‌توان Docker را از مخازن رسمی Ubuntu نصب کرد، اما در پروژه‌های حرفه‌ای معمولاً نسخه رسمی Docker توصیه می‌شود تا سریع‌تر به قابلیت‌های جدید دسترسی داشته باشید. پس از نصب، سرویس Docker به صورت یک Service لینوکسی اجرا می‌شود و آماده ایجاد کانتینرها خواهد بود.

sudo apt update
sudo apt install docker.io
sudo systemctl enable docker
sudo systemctl start docker

پس از نصب بهتر است وضعیت سرویس را بررسی کنید تا مطمئن شوید Docker بدون مشکل اجرا شده است. در محیط‌های عملیاتی نیز معمولاً اجرای خودکار سرویس هنگام روشن شدن سیستم فعال می‌شود.

اولین کانتینر

پس از نصب Docker می‌توانید اولین کانتینر خود را تنها با یک دستور اجرا کنید. Docker در صورت نیاز Image موردنظر را به صورت خودکار دانلود می‌کند و سپس کانتینر را اجرا خواهد کرد. این فرایند معمولاً تنها چند ثانیه طول می‌کشد و نشان می‌دهد مدیریت نرم‌افزارها تا چه اندازه ساده شده است.

docker run hello-world
docker ps
docker ps -a

دستور اول اولین کانتینر را اجرا می‌کند. دستور دوم کانتینرهای در حال اجرا را نمایش می‌دهد و دستور سوم تمام کانتینرها، حتی کانتینرهای متوقف‌شده را نیز فهرست می‌کند.

مدیریت کانتینرها

پس از ایجاد کانتینرها باید بتوانید آن‌ها را مدیریت کنید. Docker ابزارهای مختلفی برای شروع، توقف، حذف و بررسی وضعیت کانتینرها ارائه می‌دهد. یادگیری این دستورات برای هر توسعه‌دهنده یا مدیر سرور ضروری است زیرا تقریباً تمام عملیات روزمره بر پایه همین دستورات انجام می‌شود.

docker start nginx
docker stop nginx
docker restart nginx
docker rm nginx

در مثال بالا یک کانتینر با نام nginx مدیریت می‌شود. بسته به نیاز می‌توانید آن را متوقف، مجدداً اجرا یا به طور کامل حذف کنید. حذف کانتینر تأثیری بر Image اصلی ندارد و در صورت نیاز می‌توان دوباره کانتینر جدید ایجاد کرد.

اصول امنیت

برای ایمن نگه داشتن سیستم لینوکسی باید مجموعه‌ای از اقدامات ساده اما مهم را به صورت منظم انجام دهید. این اقدامات علاوه بر محافظت از اطلاعات، احتمال نفوذ و از کار افتادن سرویس‌ها را نیز کاهش می‌دهند. بیشتر مدیران سیستم حرفه‌ای این موارد را به عنوان بخشی از فرآیند نگهداری روزانه انجام می‌دهند.

• به‌روزرسانی منظم سیستم و نرم‌افزارها
• استفاده از رمز عبور قوی و منحصربه‌فرد
• فعال کردن UFW یا فایروال مناسب
• استفاده از کلید SSH به جای رمز عبور
• اعطای حداقل سطح دسترسی به کاربران
• تهیه نسخه پشتیبان منظم
• بررسی فایل‌های Log
• غیرفعال کردن سرویس‌های غیرضروری

اجرای همین اصول ساده بخش بزرگی از حملات رایج را خنثی می‌کند و باعث افزایش پایداری سیستم در بلندمدت خواهد شد. امنیت یک فرایند مداوم است و تنها با نصب یک نرم‌افزار امنیتی به دست نمی‌آید.

بررسی سلامت سیستم

اولین قدم هنگام بروز هر مشکل، بررسی وضعیت کلی سیستم است. باید میزان مصرف پردازنده، حافظه، فضای دیسک، وضعیت سرویس‌ها و بار سیستم را بررسی کنید. بسیاری از مشکلاتی که در ظاهر پیچیده به نظر می‌رسند، در واقع به دلیل کمبود منابع سخت‌افزاری ایجاد شده‌اند. بررسی این اطلاعات تنها چند دقیقه زمان می‌برد اما معمولاً مسیر عیب‌یابی را به طور کامل مشخص می‌کند.

top
htop
free -h
df -h
uptime

اگر حافظه RAM تقریباً پر باشد، فضای ذخیره‌سازی به پایان رسیده باشد یا Load Average به طور غیرعادی افزایش یافته باشد، باید ابتدا این مشکلات برطرف شوند و سپس سایر بخش‌های سیستم بررسی شوند.

بررسی سرویس‌ها

اگر یک سرویس مانند وب‌سرور، پایگاه داده یا SSH کار نمی‌کند، اولین اقدام بررسی وضعیت همان سرویس است. بسیاری از خطاها مستقیماً در وضعیت سرویس یا فایل‌های گزارش ثبت می‌شوند و نیازی به حدس زدن علت مشکل وجود ندارد. Systemd ابزارهای بسیار مناسبی برای این کار ارائه می‌دهد.

systemctl status nginx
systemctl status mysql
systemctl restart nginx
journalctl -u nginx

اگر سرویس متوقف شده باشد، دلیل توقف معمولاً در خروجی دستور status یا فایل‌های Journal ثبت شده است. مطالعه این پیام‌ها بسیار مؤثرتر از امتحان کردن راه‌حل‌های تصادفی خواهد بود.

بررسی فضای دیسک

یکی از رایج‌ترین مشکلات سرورهای لینوکسی پر شدن فضای ذخیره‌سازی است. زمانی که فضای آزاد دیسک به پایان برسد، بسیاری از سرویس‌ها از کار خواهند افتاد، پایگاه‌های داده قادر به نوشتن اطلاعات جدید نیستند و حتی فرآیند به‌روزرسانی سیستم نیز ممکن است متوقف شود. به همین دلیل بررسی منظم فضای دیسک یکی از مهم‌ترین وظایف مدیر سیستم است.

df -h
du -sh /*
du -sh /var/*
find / -size +500M

این دستورات به شما کمک می‌کنند بزرگ‌ترین فایل‌ها و پوشه‌ها را پیدا کنید و در صورت نیاز فایل‌های غیرضروری یا نسخه‌های قدیمی پشتیبان را حذف نمایید.

بررسی لاگ‌ها

تقریباً تمام برنامه‌های لینوکس اطلاعات مربوط به خطاها و رویدادهای مهم را در فایل‌های گزارش ثبت می‌کنند. هنگام بروز مشکل، بررسی این فایل‌ها سریع‌ترین روش برای پیدا کردن علت اصلی است. بسیاری از کاربران مبتدی بدون مطالعه لاگ‌ها اقدام به تغییر تنظیمات می‌کنند که این کار معمولاً مشکل را پیچیده‌تر می‌کند.

journalctl -xe
journalctl -f
tail -f /var/log/syslog
tail -f /var/log/auth.log

گزینه -f تغییرات جدید را به صورت زنده نمایش می‌دهد و هنگام بررسی سرویس‌هایی که در حال اجرا هستند بسیار مفید است. مشاهده هم‌زمان لاگ‌ها و اجرای سرویس‌ها فرآیند عیب‌یابی را سرعت می‌بخشد.

ابزارهای توسعه

پس از نصب Ubuntu معمولاً تنها به چند ابزار اصلی نیاز دارید تا محیط توسعه کاملی در اختیار داشته باشید. بیشتر این ابزارها مستقیماً از طریق مخازن رسمی قابل نصب هستند و به‌روزرسانی آن‌ها نیز بسیار ساده است. انتخاب ابزار مناسب به زبان برنامه‌نویسی و نوع پروژه بستگی دارد، اما برخی ابزارها تقریباً در تمام پروژه‌ها مشترک هستند.

مسیرهای شغلی

پس از یادگیری مبانی لینوکس می‌توانید مسیرهای تخصصی مختلفی را انتخاب کنید. هر مسیر به مجموعه‌ای از مهارت‌های تکمیلی نیاز دارد، اما آشنایی با لینوکس تقریباً در تمام آن‌ها نقطه شروع محسوب می‌شود. انتخاب مسیر مناسب باید بر اساس علاقه، بازار کار و اهداف بلندمدت شما انجام شود.

مقالات مرتبط

برای تکمیل نقشه دانشی سایت و یادگیری عمیق‌تر لینوکس، مطالعه مقالات خوشه‌ای زیر پیشنهاد می‌شود. این مقالات به صورت مستقیم با آموزش حاضر مرتبط هستند و مسیر یادگیری شما را از سطح مقدماتی تا حرفه‌ای تکمیل می‌کنند.

• آموزش Bash Shell صفر تا صد
• آموزش دستورات لینوکس از مبتدی تا حرفه‌ای
• آموزش مدیریت کاربران و Permission در لینوکس
• آموزش Git در لینوکس
• آموزش Docker صفر تا صد
• آموزش Kubernetes برای مبتدیان
• آموزش Linux Server Administration
• آموزش امنیت لینوکس و Hardening